ভাৰতৰ জলবায়ু, শস্যৰ বৈচিত্ৰ্য, আৰু নগৰীয়া মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ বৃদ্ধিয়ে ইয়াক বিশ্বৰ অন্যতম সক্ৰিয় নগৰীয়া কৃষি সম্প্ৰদায় কৰি তুলিছে। যিকোনো ভাৰতীয় চহৰত এটা টেৰেচত ঔষধি উদ্ভিদৰ বাগিচা আৰম্ভ কৰিবলৈ ₹১,০০০ তকৈ কম খৰচ হয় আৰু তিনি সপ্তাহৰ ভিতৰত ফলাফল পোৱা যায়।
ভাৰতত নগৰীয়া কৃষিত বাৰিষা আৰু গ্ৰীষ্মকালীন পৰিস্থিতিয়ে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?
ভাৰতৰ কৃষি কেলেণ্ডাৰ ইয়াৰ জলবায়ু অঞ্চলৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়, আৰু সফল নগৰীয়া খেতিৰ বাবে এই ঋতুগত আৰ্হিৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ইয়াৰ সৈতে কাম কৰিব লাগিব।
গ্ৰীষ্মকাল (মাৰ্চ–জুন): উষ্ণতাৰ প্ৰত্যাহ্বান
উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতত এপ্ৰিল আৰু মে মাহত ৪০°C ৰ ওপৰৰ তাপমাত্ৰা অনুভৱ হয়। ই নগৰীয়া কৃষকসকলৰ বাবে কিছুমান বিশেষ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে:
- ঠাণ্ডা বতৰৰ শস্য ব্যৰ্থ হয়: ২৮–৩০°C ৰ ওপৰৰ তাপমাত্ৰাত লেটুচ, স্পিনেচ আৰু মটৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। এইবোৰ অক্টোবৰ–ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ বাবে ৰাখক।
- পানীৰ চাহিদা বৃদ্ধি: পোনপটীয়া ৰ'দত থকা পাত্ৰবোৰত গ্ৰীষ্মকালত দিনে দুবাৰকৈ পানী দিব লাগিব পাৰে। জলাশয় বা উপ-সিঞ্চন প্ৰণালীৰ সৈতে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পানী যোগান ধৰা পাত্ৰবোৰ অত্যাৱশ্যকীয় হৈ পৰে।
- উষ্ণতা সহনশীল শস্য বৃদ্ধি: মৰিঙা (চজিনা), মেটেকা (chaulai), ৰেহেনা (turai), তিতা কেৰেলা (karela), গ্ৰুপ বিন (gawar), ভেণ্ডি (bhindi), আৰু মিঠা আলু সকলো ভাৰতীয় গ্ৰীষ্মকালীন পৰিস্থিতিত বৃদ্ধি হয় আৰু টেৰেচত অতি উৎপাদনক্ষম হয়।
- ছাঁ পৰিচালনা: ওপৰত এটা সাধাৰণ পাইপ ফ্ৰেমৰ ওপৰত ৫০% ছাঁৰ জাল স্থাপন কৰক। ইয়াৰ ফলত পৃষ্ঠৰ তাপমাত্ৰা ৫–১০°C লৈ হ্ৰাস কৰিব পাৰি আৰু জলীয় বাষ্পীভৱন প্ৰতিহত কৰিব পাৰি।
দক্ষিণ ভাৰতত (কেৰালা, কৰ্ণাটক উপকূলীয়, তামিলনাডু) গ্ৰীষ্মকাল কিছু পৰিমাণে মধ্যমীয়া হয়, যাৰ তাপমাত্ৰা সাধাৰণতে ২৮–৩৬°C হয় — কিছু পৰিমাণে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা, যদিও ছাঁৰ জাল এতিয়াও উপকাৰী।
বাৰিষা (জুন–ছেপ্টেম্বৰ): প্ৰাচুৰ্য আৰু বিপদ
বাৰিষা নগৰীয়া কৃষকসকলৰ বাবে উপহাৰ আৰু প্ৰত্যাহ্বান দুয়োটাই:
- বৃষ্টিপাতৰ ফলত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস পায় যথেষ্ট পৰিমাণে — বাৰিষাৰ সময়ত বহুতো শস্য কেৱল বৰষুণৰ ওপৰতে জীয়াই থাকে।
- পানী জমা হোৱাটোৱেই প্ৰধান বিপদ: নিশ্চিত কৰক যে সকলো পাত্ৰতে নিষ্কাশনৰ বাবে বিন্ধা আছে আৰু সেইবোৰ মাটিৰ পৰা কিছু ওপৰত ৰখা হৈছে। ওখ কৰি লোৱা মাটিৰ বেডবোৰত অতিৰিক্ত পানী নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা থাকিব লাগে।
- ভেঁকুৰজনিত ৰোগ বৃদ্ধি: ৮০% তকৈ অধিক আৰ্দ্ৰতাই পাউডাৰী মিলডিউ আৰু ডেম্পিং অফ বৃদ্ধি কৰে। বায়ু চলাচল উন্নত কৰক (গছবোৰৰ মাজত পৰ্যাপ্ত ব্যৱধান ৰাখক, বন্ধ স্থানৰ বাবে এটা সৰু ফেন লগাওক), সন্ধিয়া পানী দিয়াৰ পৰা বিৰত থাকক, আৰু যদি পূৰ্বৰ ঋতুবোৰত পাউডাৰী মিলডিউৰ সমস্যা হৈছিল তেন্তে প্ৰতিৰোধমূলকভাৱে কপাৰযুক্ত ভেঁকুৰনাশক (বৰডক্স মিশ্ৰণ) প্ৰয়োগ কৰক।
- আদৰ্শ বাৰিষাৰ শস্য: লাও (সকলো প্ৰকাৰ), বীন, বেঙেনা (eggplant), কচু (arbi), ভেদাইলতা, আৰু ছেপ্টেম্বৰ–অক্টোবৰ মাহত চপোৱাৰ বাবে জুন–জুলাইত ৰোৱা বিলাহী।
- বাৰিষাৰ বীজ সিঁচাৰ সময়সূচী: জুন মাহত ঘৰৰ ভিতৰত বিলাহী আৰু জলকীয়া সিঁচক, পুলি গজাৰ পিছত জুলাই মাহত ডাঙৰ পাত্ৰত ৰোপণ কৰক।
জাৰকাল (অক্টোবৰ–ফেব্ৰুৱাৰী): সোণালী ঋতু
ভাৰতৰ বেছিভাগ অঞ্চলৰ বাবে, জাৰকালি হৈছে শস্য চপোৱাৰ বাবে সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ঋতু — মধ্যমীয়া তাপমাত্ৰা, কম আৰ্দ্ৰতা, আৰু পৰিষ্কাৰ আকাশবোৰে বিভিন্ন শস্যৰ বাবে এক আদৰ্শ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে:
| শস্য | সিঁচাৰ সময় | চপোৱাৰ সময় |
|---|---|---|
| বিলাহী | ছেপ্টেম্বৰ–অক্টোবৰ | ডিচেম্বৰ–ফেব্ৰুৱাৰী |
| মটৰ | অক্টোবৰ–নৱেম্বৰ | জানুৱাৰী–মাৰ্চ |
| ধনীয়া | অক্টোবৰ–ফেব্ৰুৱাৰী | ৪ সপ্তাহৰ পৰা অবিৰতভাৱে |
| মেথি | অক্টোবৰ–ফেব্ৰুৱাৰী | ৩–৪ সপ্তাহ |
| পালেং শাক | অক্টোবৰ–জানুৱাৰী | ৫–৬ সপ্তাহ |
| ফুলকবি | ছেপ্টেম্বৰ–অক্টোবৰ | ডিচেম্বৰ–ফেব্ৰুৱাৰী |
| গাজৰ | অক্টোবৰ–নৱেম্বৰ | জানুৱাৰী–মাৰ্চ |
| মূলা | অক্টোবৰ–ফেব্ৰুৱাৰী | ৩–৪ সপ্তাহ |
| নাৰ্জী ফুল (কীটনাশক) | গোটেই বছৰ | অবিৰতভাৱে |
মই ভাৰতত বীজ আৰু যোগানবোৰ ক'ত কিনিব পাৰো?
নতুন নগৰীয়া কৃষকসকলৰ বাবে মানসম্পন্ন বীজ আৰু বৃদ্ধিৰ যোগানৰ উৎস উলিওৱাটোৱেই হৈছে আটাইতকৈ সাধাৰণ ব্যৱহাৰিক প্ৰত্যাহ্বান। ই-কমাৰ্চৰ সৈতে বজাৰখন যথেষ্ট উন্নত হৈছে, কিন্তু মানদণ্ডৰ ভিন্নতা আছে।
বীজ:
| উৎস | সুবিধা | অসুবিধা |
|---|---|---|
| Amazon India (TrustBasket, NatureZ Edge, Ugaoo) | বহল ভিন্নতা, ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে বিতৰণ, গ্ৰাহকৰ পৰ্যালোচনা | কিছুমান আমদানি কৰা বীজ ভাৰতীয় পৰিস্থিতিৰ বাবে উপযুক্ত নহয় |
| Ugaoo.com | ভাৰত-কেন্দ্ৰিক; টেৰেচ বাগিচাৰ নিৰ্দেশনা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে | সামান্য বেছি মূল্য |
| UrbanMali.com | নগৰীয়া খেতিৰ ওপৰত ভাল গুৰুত্ব | মহাৰাষ্ট্ৰত সীমাবদ্ধ |
| স্থানীয় নাৰ্চাৰী | স্থানীয়ভাৱে অভিযোজিত সতেজ বীজ; বিনামূলীয়া পৰামৰ্শ | ভিন্নতাৰ নিৰ্বাচন সীমিত |
| কিষাণ বজাৰ / কৃষি-ইনপুটৰ দোকান | বৃহৎ পৰিমাণৰ বাবে আটাইতকৈ সস্তা বিকল্প | মুখ্যতঃ পথাৰৰ শস্যৰ বাবে; সীমিত নগৰীয়া প্ৰকাৰ |
| আইএআৰআই (ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান) বীজৰ দোকান, নতুন দিল্লী | প্ৰমাণিত, গৱেষণা-শ্ৰেণীৰ প্ৰকাৰ | কেৱল ব্যক্তিগতভাৱে বা ডাকযোগে অৰ্ডাৰ কৰিব পাৰি |
পুষ্টিকৰ দ্ৰৱ আৰু বৃদ্ধিৰ মাধ্যম:
- কোকোপিট (নাৰিকলৰ বাকলিৰ পিট): ভাৰতৰ যিকোনো নাৰ্চাৰীত ₹৩০–₹৮০ প্ৰতি ৬৫০ গ্ৰাম ইটা উপলব্ধ। হাইড্ৰেটেড হ’লে প্ৰায় ৮–১০ litreলৈকে বৃদ্ধি হয়। ইয়াক বহুলভাৱে বৃদ্ধিৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- কেঁচুসাৰ: বেছিভাগ নাৰ্চাৰী আৰু কৃষি যোগানৰ দোকানত উপলব্ধ, বা ৰান্ধনীশালৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা নিজাকৈ বনাই লওক। মূল্য: ₹২০–₹৬০ প্ৰতি kg।
- হাইড্ৰ’পনিক পুষ্টিকৰ উপাদান: মাল্টিপ্লেক্স নিউট্ৰিমিক্স, এৰিজ হাইড্ৰ’, আৰু দুটা অংশৰ গ্ৰ’ ম’ৰ ৭-১১-২৭ / কেলচিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংমিশ্ৰণ Amazon India আৰু কৃষি যোগান প্লেটফৰ্মত উপলব্ধ। ৬–১২ মাহৰ বাবে হোৱা হবি গ্ৰ’ৱিঙৰ বাবে ₹৩০০–₹৬০০ পৰ্যন্ত এটা ষ্টাৰ্টাৰ পুষ্টিকৰ উপাদানৰ কিটৰ বাবে পৰিশোধ কৰিব লাগিব বুলি আশা কৰিব পাৰি।
- পাৰ্লাইট আৰু ভাৰ্মিকিউলাইট: Amazon India বা Flipkart বিক্ৰেতাসকলে (India ৰ বাবে "পাৰ্লাইট ফৰ প্লেনটছ" সন্ধান কৰক) ₹১৫০–₹৪০০ ত ১–৫ kgৰ বেগ আগবঢ়ায়।
ভাৰতত নগৰীয়া খেতিৰ বাবে চৰকাৰী ৰাজসাহায্য আছেনে?
হয় — কেইবাটাও কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰী আঁচনিয়ে নগৰীয়া উদ্যান শস্যৰ বাবে বিত্তীয় সাহায্য প্ৰদান কৰে:
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান শস্য অভিযান (NHM): ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান শস্য অভিযানে উদ্যান শস্যৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে ২৫–৫০% ৰাজসাহায্য প্ৰদান কৰে। নগৰীয়া আৰু উপ-নগৰীয়া কৃষকসকলে ৰাজসাহায্যৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰে:
- সুৰক্ষিত খেতি (পলিহাউচ, নেট হাউচ): ₹৫৬০/মিটাৰ² লৈকে ৫০% ৰাজসাহায্য
- ড্ৰিপ জলসিঞ্চন প্ৰণালী: খেতিপথাৰৰ আকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ৪৫–৫৫% ৰাজসাহায্য
- কেঁচুসাৰ গোট: প্ৰতিটো গোটৰ বাবে ₹৬০,০০০ লৈকে ৫০% ৰাজসাহায্য
আবেদনসমূহ ৰাজ্যিক উদ্যান শস্য বিভাগৰ জৰিয়তে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয়। বৰ্তমানৰ আঁচনিৰ উপলব্ধতা আৰু আবেদন পত্ৰৰ বাবে আপোনাৰ নিকটতম ৰাজ্যিক উদ্যান শস্য বিভাগৰ কাৰ্যালয় বা কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (KVK) ৰ সৈতে যোগাযোগ কৰক।
ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ আঁচনি:
| ৰাজ্য / চহৰ | আঁচনি | লাভ |
|---|---|---|
| কৰ্ণাটক (বিবিএমপি) | সেউজীয়া টেৰেচ বাগিচা | বিনামূলীয়া সাৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰশিক্ষণ, ৰাজসাহায্যযুক্ত ইনপুট |
| তামিলনাডু | ৰান্ধনীশালৰ বাগিচা কাৰ্যসূচী | নগৰীয়া পৰিয়ালৰ বাবে বিনামূলীয়া পাচলিৰ বীজৰ কিট |
| মহাৰাষ্ট্ৰ | মাজী বসুন্ধৰা | ৰাজসাহায্যযুক্ত ৰুফটপ বাগিচা স্থাপনৰ সাহায্য |
| দিল্লী | নগৰীয়া কৃষি নীতি (২০১৭) | ৰুফটপ খেতিক উৎসাহিত কৰে; উদ্যান শস্য বিভাগৰ জৰিয়তে কিছু ৰাজসাহায্য |
| কেৰালা | সুভিক্ষা কেৰালাম | বিনামূলীয়া বীজ, পুলি, আৰু সাৰ প্ৰস্তুত কৰা গোট |
প্ৰধানমন্ত্ৰী ফচল বীমা যোজনা: মুখ্যতঃ পথাৰৰ কৃষকসকলৰ বাবে ডিজাইন কৰা হৈছে যদিও কিছুমান ৰাজ্যত কিছুমান ৰান্ধনীশালৰ বাগিচাৰ অংশগ্ৰহণকাৰীৰ বাবে উপলব্ধ — আপোনাৰ স্থানীয় কৃষি কাৰ্যালয়ৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।
বিক্ৰীৰ বাবে এফএছএছএআই পঞ্জীয়ন: যদি আপুনি উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে, তেন্তে এফএছএছএআইৰ মৌলিক পঞ্জীয়নৰ বাবে বছৰি মাত্ৰ ₹১০০ লাগে আৰু ইয়াক foscos.fssai.gov.in ত অনলাইনযোগে সম্পূৰ্ণ কৰিব পাৰি। ₹১২ লাখ/বছৰৰ ওপৰৰ টাৰ্ণঅভাৰ থকা যিকোনো খাদ্য ব্যৱসায়ৰ বাবে এইটো প্ৰয়োজনীয়।
ভাৰতত সফল নগৰীয়া কৃষি সম্প্ৰদায়ৰ উদাহৰণ কি?
ভাৰতীয় নগৰীয়া কৃষি আন্দোলনে কেইবাখনো চহৰত শক্তিশালী সম্প্ৰদায় নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলিছে:
মুম্বাই:
- যুগান্তৰ: মুম্বাইৰ বিভিন্ন স্থানত টেৰেচ খেতিৰ কৰ্মশালা আৰু প্ৰদৰ্শনী বাগিচা চলোৱা এটা এনজিঅ’। তেওঁলোকে চহৰখনত ২০০ ৰো অধিক টেৰেচ বাগিচা স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছে আৰু সাৰ প্ৰস্তুত কৰা, ৰান্ধনীশালৰ বাগিচা, আৰু কেঁচুসাৰৰ ওপৰত নিয়মীয়াকৈ প্ৰশিক্ষণ অধিৱেশন অনুষ্ঠিত কৰে।
- গ্ৰীণ থাম্বছ মুম্বাই: ১৫,০০০+ মুম্বাইস্থিত ঘৰুৱা মালীৰ এটা ছ’চিয়েল মিডিয়া সম্প্ৰদায় (ফেচবুক আৰু হোৱাটছএপ) যিয়ে বীজ, পৰামৰ্শ আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী শ্বেয়াৰ কৰে।
- এমচিজিএমৰ নগৰীয়া কৃষি পদক্ষেপ: পৌৰ নিগমে কেইবাখনো উদ্যানত প্ৰদৰ্শনী বাগিচা সৃষ্টি কৰিছে আৰু ঋতুভিত্তিক উদ্ভিদ বিতৰণ কাৰ্যসূচী চলায়।
বেংগালুৰু:
- বেংগালুৰু আৰবান ফাৰ্মিং ফাউণ্ডেচন (বিইউএফএফ): ভাৰতৰ অন্যতম সক্ৰিয় নগৰীয়া কৃষি সংস্থা। তেওঁলোকে জৈৱিক বেলকনি আৰু টেৰেচ বাগিচা প্ৰকল্প পৰিচালনা কৰে, মাহেকীয়া বাগান কৰ্মশালা অনুষ্ঠিত কৰে, আৰু ৰুফটপ সাৰ প্ৰস্তুতক উৎসাহিত কৰিবলৈ বিবিএমপিৰ সৈতে অংশীদাৰীত্ব কৰিছে।
- ইনষ্টিটিউট অৱ নেচাৰেল অৰ্গেনিক্স (আইএনঅ’কিউ): সাৰ প্ৰস্তুত কৰা, কেঁচুসাৰ, আৰু নগৰীয়া খেতিৰ প্ৰমাণিত পাঠ্যক্ৰম প্ৰদান কৰা প্ৰশিক্ষণ সংস্থা। হোৱাইটফিল্ড আৰু এইচএছআৰ লেআউটৰ এপাৰ্টমেণ্টৰ বাসিন্দাৰ মাজত জনপ্ৰিয়।
- দ্য আগলী ফাৰ্ম: বাংগালোৰৰ এক বিশিষ্ট নগৰীয়া কৃষি পদক্ষেপ যিয়ে সৰু এপাৰ্টমেণ্টৰ স্থানত খাদ্য উৎপাদনৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে — এটা ব্লগ হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল আৰু কৰ্মশালা আৰু বীজ শ্বেয়াৰিং সম্প্ৰদায়লৈ পৰিণত হৈছিল।
দিল্লী/এনচিআৰ:
- এডিবেল ৰুটছ: এটা সামাজিক উদ্যোগ যিয়ে দিল্লীৰ ঘৰ, কাৰ্যালয় আৰু বিদ্যালয়ত খাদ্য উপযোগী বাগিচা ডিজাইন আৰু স্থাপন কৰে। তেওঁলোকে "নিজাকৈ উৎপাদন কৰক" ষ্টাৰ্টাৰ কিট কাৰ্যসূচীও পৰিচালনা কৰে।
- দিল্লী আৰবান ফাৰ্ম: এনচিআৰ অঞ্চলৰ টেৰেচ আৰু বেলকনি মালীৰ সম্প্ৰদায়, য’ত সক্ৰিয় ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ উপস্থিতি আৰু বীজ বিনিময় কাৰ্যসূচী আছে।
হায়দৰাবাদ:
- জিএইচএমচিৰ সেউজ হায়দৰাবাদ কাৰ্যসূচীয়ে টেৰেচ বাগিচা স্থাপনৰ বাবে কেইবাখনো সমাজৰ সৈতে অংশীদাৰীত্ব কৰিছে, বিশেষকৈ হাই-টেক চিটি আৰু বাঞ্জাৰা হিলছ অঞ্চলত।
- উদ্যান শস্য বিভাগে চলোৱা বাৰ্ষিক "নিজাকৈ পাচলি উৎপাদন কৰক" অভিযানে পঞ্জীয়নভুক্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক বিনামূলীয়াকৈ পাচলিৰ পুলি বিতৰণ কৰে।